ZGRADE koje su napravljene za potrebe finansijskih ustanova u međuratnom periodu i danas su urbani reperi ovog grada. To je inspirisalo mladog stručnjaka, istoričara umetnosti Marka Stojanovića da napravi izložbu posvećenu ovim, kako kaže, "najmonumentalnijim palatama međuratnog Beograda", i tako postane nosilac prestižne Nagrade Spomen-zbirke Pavla Beljanskog.

Kako objašnjava naš sagovornik, zdanja o kojima govorimo i danas su veoma upečatljiva, po njima je grad prepoznatljiv, a poneka od njih i sada imaju istu funkciju koju su imala i pre mnogo decenija - u njima posluju banke.

- Privredna i kulturna klima ondašnjeg Beograda oblikovana je nastankom mnogih državnih i privatnih banaka - objašnjava Stojanović. - Ove zgrade sagrađene su na prometnim, markantnim lokacijama, a svoju finansijsku moć iskazuju putem jedinstvene i prepoznatljive arhitekture.

Državne banke i štedionice građene su, ili dograđivane tako što je poštovan duh akademizma, tada veoma uvaženog pravca u arhitekturi. Cilj je bio da autori usklade postojeće arhitektonske oblike, ali i da naglase kontinuitet, pa tako i "sigurnost i poverenje", koje bi banke trebalo da odaju.

Sa druge strane, inostrane banke su se rukovodile aktuelnim pravcima u evropskoj arhitekturi, ali i nacionalnim poreklom kapitala novčanog zavoda.


- Zdanje Privilegovane narodne banke u Ulici kralja Petra građeno je u dva navrata, od 1888. do 1890, i od 1922. do 1925. - objašnjava Stojanović. - Projekat je izradio Konstantin Jovanović, a to je jedna od najznačajnijih primera neorenesansnog akademizma u Beogradu. U Vasinoj 1 je Državna hipotekarna banka, Prva hrvatska štedionica u Knez Mihailovoj 42, a Zemaljska banka ima adresu Sremska 6. Privilegovana Agrarna banka nalazi se na Trgu Nikole Pašića i njena istorija je bila burna, baš kao i prošlost svih pomenutih zgrada, tako da je u njoj bio smešten čak i Centralni komitet Saveza komunista Jugoslavije posle Drugog svetskog rata.

Zgrada Glavne pošte i Poštanske štedionice izgrađena je na uglu Takovske i Bulevara kralja Aleksandra i njen nastanak je takođe budio različite reakcije, pa i kontroverze. Danas je Beograđani poznaju kao Glavnu ili "kamenu" poštu, a nastala je između 1935. i 1938. godine po projektima arhitekata Josipa Pičmana i Vasilija Mihajloviča Androsova. Profesor Dimitrije Leko umeo je svojevremeno da naglasi studentima da je ovo zdanje prvobitno bilo mnogo drugačije zamišljeno, sa velikim staklenim fasadama, ali da je navodno lično kralj Aleksandar bio oštro protiv, jer bi "svaki klipan praćkom mogao da ošteti banku".

Beogradska opštinska štedionica podignuta je na Zelenom vencu 1938. godine, a Stojanović nam prilaže i vrlo interesantan projekat prema kojem je ovo zdanje trebalo da bude znatno veće u skladu sa monumentalnim pravcima toga doba.

Praška kreditna banka bila je na Terazijama 2, a Izvozna banka na Terazijama 5. Eskontna banka je od 1923. godine u Nušićevoj 4, Francusko-srpska banka u Knez Mihailovoj 36...

- O izuzetnoj moći Jadransko-podunavske banke svedoči objekat u Ulici kralja Milana 11, izgrađen 1925. godine - dodaje Stojanović.

- Monumentalnost zgrade nije iskazana samo kroz veličinu i moć, već i po obradi fasade.

U Kolarčevoj 1 podginuta je zgrada Jugoslovenske banke nakon 1923. godine, a današnji sugrađani je poznaju i kao zdanje "Jugoeksporta". Kako je izgrađena na parceli nepravilnog oblika, tako je njen oblik zalučen, a arhitektonske mase asimetrične.

Zgrada Hipotekarne banke izgrađena je 1939. godine i uskoro dobija naziv Palata "Albanija". Jedno od najpoznatijih beogradskih zdanja do danas svedoči o moći trgovačkog esnafa u međuratnoj Jugoslaviji.

Na ovom spisku ne bismo smeli da zaboravimo Dom Srpsko-amerikanske banke u Kralja Milana 10, kao ni Dom mesarske banke na Zelenom vencu.

Nemoguće je detaljno skrenuti pažnju na sve autore i valjano objasniti zastupljene stilove, ali ova priča makar vodi ka prepoznavanju važnosti koje su nekada imala bankarska zdanja u Beogradu.


BANKARI I SPONZORI

MADA je ovaj rad privukao veliku pažnju stručne javnosti, jedan kuriozitet je ipak ostao poseban.

Budući da postavljanje ovakve izložbe podrazumeva trošak, ma kako da je izdatak skroman, nijedna banka nije htela da pritekne u pomoć mladom autoru.

Razumljivo je to, ipak je svugde kriza. Ekonomska. Istina, zlobnici bi rekli da svetske ekonomske krize jesu delo bankara, ali to je neka druga priča.

Zlobnici svašta govore...


VELIKI BELjANSKI

NAGRADA koja nosi ime po Pavlu Beljanskom ustanovljena je 1968. godine i od tada se u kontinuitetu dodeljuje sa namerom da podstakne rad mladih istraživača. Od 2000. godine nagrađeni tekst se realizuje kroz izložbu ukoliko to tema dozvoljava.

Stojanovićev rad predstavljen je izložbom koja je sa uspehom prikazana u Beogradu, a od 24. septembra naći će se i pred novosadskom publikom.