NAJVIŠI rang srpska crkva stekla je u doba Dušana Nemanjića, kada je odlukom Sabora u Skoplju 1346. godine uzdignuta na nivo Patrijaršije. Tim činom novoosnovano "Carstvo Srba i Grka" dobilo je punu snagu svetovne i duhovne vlasti.

Kao razlog za uzdizanje arhiepiskopije na viši nivo ustrojstva najčešće se pominje praksa u zemljama tadašnjeg vizantijskog komonvelta da cara kruniše isključivo patrijarh. Formi kraljevine odgovarao je rang arhiepiskopije, dok je carstvo podrazumevalo i najviši crkveni nivo - patrijaršiju.

Takođe, teritorijalnim širenjem Dušanove države ona je obuhvatila kanonski prostor ne samo Srpske, već i njoj iste u rangu Ohridske arhiepiskopije. Kako je ovaj proces pratio i prenos jurisdikcije sa jedne crkve na drugu postojala je potreba za najvišom mogućom crkvenom vlašću.


PROČITAJTE JOŠ:
Riznice blaga i molitvi

Sabor u Skoplju, na kome je Dušan proglašen carem, održan na Cveti, mesto je i prvog rođenja Srpske patrijaršije. Ovom skupu prisustvovali su svi arhiepiskopi, mitropoliti, episkopi, igumani, kao i bugarski patrijarh Simeon. Za crkvenog poglavara izabran je Joanikije, dotadašnji veliki logotet na Dušanovom dvoru.

Patrijarh srpski Joanikije pomazao je na Uskrs 1346. godine Dušana za cara, a uskoro zatim na Spasovdanskom saboru u Skoplju 1349. godine zajedno sa njim doneo je Zakonik. Po proglašenju patrijaršije, Skopska mitropolija postala je prvoprestolna, a odmah iza nje dolazila je Ohridska arhiepiskopija. Osnovane su još Zletovska i druge nove episkopije, i na njih su postavljeni srpski jerarsi. Istovremeno, velikodostojnici uglednih eparhija - zetski, raški, prizrenski - postali su mitropoliti.

O odnosima Dušanove države i tadašnje crkve dodatni aspekt beleži i poznati crkveni istoričar Nikodim Milaš:

"Uzdizanje Srpske arhiepiskopije na stepen patrijaršije zahtevali su i novonastali međucrkveni odnosi u Dušanovoj državi. Na teritoriji ove države našle su se tri autokefalne crkvene oblasti i kanonski poredak je zahtevao da odnosi između njih budu regulisani u skladu sa praksom pravoslavne crkve. Na međucrkvene prilike car Dušan je mogao, sasvim opravdano, primeniti odredbu iz 17. pravila Četvrtog vaseljenskog sabora, koja glasi:

'Ako je carskom vlašću osnovan novi grad, određivanje crkvenih parohija neka sledi razređenju državnom i građanskom'.

Uzrastanje srpske crkve u patrijaršijski rang nije prošlo bez reakcija, ali nešto kasnije. Sedam godina posle proglašenja patrijaršije car Jovan Kantakuzin, nekada blizak Dušanov prijatelj, nagovorio je carigradskog patrijarha Kalista da baci anatemu (prokletstvo) na srpskog cara, patrijarha, Crkvu i narod zbog nelegitimne i nelegalne crkve, ali i što su grčki sveštenici zamenjeni srpskim u onim gradovima koje je Dušan oduzeo Vizantiji. Jer pod njegovom vlašću, širenjem države, našao se niz eparhija Carigradske patrijaršije - Melnička, Filipejska, Hristopoljska, Serska i Dramska arhiepiskopija (u istočnoj Makedoniji), Verijska (u zapadnoj Makedoniji), Lariska i Tesaliji i Naupaktska i Janinska u Epiru. Prelazak ovih crkvenih jedinica pod jurisdikciju Srpske crkve iskorišćena je kao povod za sukob.


PROČITAJTE JOŠ:
Čvrsta brana krhke države

Prokletstvo iz Carigrada, iako ignorisano do strane državne i crkvene vlasti, nije ostalo bez odjeka među narodom. Nisu sporne naklonost i lojalnost lokalnog stanovništva Dušanovoj državi, ali ne sme se zaboraviti da je srednji vek na Balkanu doba kada se Crkva besprekorno slušala i uvažavala. Smrt cara Dušana 1355, političke trzavice koje su nastale, rastakanje i skori raspad države uglavnom su objašnjivana posledicama carigradske anateme.


KALISTOVA ANATEMA

RASKOL nove Srpske patrijaršije sa Carigradom biće izglađen tek 1375. godine. Car Dušan pokušao je da inicira pomirenje, ali do njega je došlo tek posle careve smrti. Novi vizantijski car Jovan Peti Paleolog diplomatsku misiju poslao je u Ser, kod carice Jelene - monahinje Jelisavete - patrijarha Kalista. Tokom ove posete on je i umro. Ironijom istorije opelo i pogreb obavili su isti sveštenici koje je lično osudio na večno prokletstvo. Mukotrpni proces mirenja okončan je tek u vreme kneza Lazara.

* * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * *

CAR DUŠAN - KTITOR, RATNIK, ZAKONODAVAC

TERITORIJALNI, politički, ekonomski i kulturni vrhunac, srednjovekovna Srbija dostigla je za vreme vladavine Stefana Uroša Četvrtog Dušana. Poslednji kralj iz svetorodne loze Nemanjića i prvi srpski car, jedan od najmoćnijih vladara tog doba, zbog čega je dobio nadimak Silni. Osvojio je veliki deo jugoistočne Evrope, unapredio Srpsku crkvu u Patrijaršiju, dovršio izgradnju Visokih Dečana (očeve zadužbine), i osnovao manastir Svetih arhanđela, kod Prizrena.

Stasavanje kraljevića, rođenog oko 1308. godine, obeležila su previranja koji su umnogome uticala na njegov život i vladavinu. U sedmoj godini, sa oslepljenim ocem Stefanom Dečanskim, majkom Teodorom Smilec i bratom Dušicom, izgnan je u Carigrad. Po povratku u Srbiju, sa nepunih 11 godina, postaje talac na dvoru dede Milutina, sve do njegove smrti 1321. Godinu kasnije na srpski presto dolazi njegov otac Stefan, a Dušan je tada proglašen naslednikom trona.



Hrabrost i junaštvo prvi put je pokazao u bici kod Velbužda 1330. godine, gde su Srbi porazili Bugare, a po nekim izvorima, Dušan ubio bugarskog cara. Veruje se da je baš posle te bitke zadobio simpatije vojske i vlastele. Na presto je došao nakon što je svrgnuo i utamničio oca, verujući da pretenzije na tron ima i Simeon Siniša, Stefanov sin iz drugog braka. Nerazjašnjene okolnosti Stefanove smrti, verovatan su razlog što je Dušan jedini vladar iz loze Nemanjića koji nije proglašen svetiteljem.


PROČITAJTE JOŠ:
Manastiri temelj srpske kulture

Vladao je od Krke i Cetine, preko Bosne i Srbije, do Epira i Tesalije. Bio vladar jakog karaktera i temperamenta. U njegovo doba nastao je jedan od najvažnijih zakona srednjovekovne Srbije - Dušanov zakonik, donet na saboru u Skoplju 1349, i dopunjen pet godina kasnije u Seru. Usvojen je da bi se država uredila po propisima za celo carstvo i podjednako za sve podanike.

U klisuri reke Bistrice, oko tri kilometra jugozapadno od Prizrena, car Dušan je do same reke proširio utvrđenje Prizrenac (Višegrad) i u njemu od 1343. do 1352. godine podigao svoju zadužbinu - manastir Svetih arhangela. Ova carska lavra, unutar kompleksa površine od 6.500 kvadrata, imala ja dva hrama, jedan posvećen arhanđelima Mihailu i Gavrilu (Dušanova grobna crkva), i drugi posvećen Svetom Nikoli. Manastir su Osmanlije poharale 1455, a porušile 1615. godine i materijal iskoristili za gradnju Sinan-pašine džamije u Prizrenu. Tek posle Drugog svetskog rata ostaci su konzervirani. Radovi su nastavljeni posle pola veka, a 1998. arhangeli postaju aktivan muški manastir. Samo godinu kasnije, po završetku NATO agresije, juna 1999, obnovljene objekte spalili su i opljačkali albanski teroristi. To se, nažalost, ponovilo i u martovskom pogromu, pet godina kasnije. U Svetim arhangelima danas živi osam monaha pod zaštitom Kfor, a ceo manastirski kompleks je pod zaštitom Srbije kao spomenik kulture od izuzetnog značaja. (J. MATIJEVIĆ)

* * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * *

POGLAVARI SPC

NIKODIM

NA Spasovdan 1317. Srpska crkva je dobila desetog poglavara - arhiepiskopa Nikodima. "Postrižnik manastira Hilandara i čovek vanrednih kvaliteta", još kao iguman srpske lavre na Svetoj Gori, poslat je 1313. godine u delikatnu diplomatsku misiju u Carigrad da bi razrešio spor između "kralja Stefana Dečanskog i brata mu Konstantina". Arhiepiskop Nikodim je preveo Jerusalimski tipik na srpski, podigao Crkvu Svetog Save u Lizici, obnovio Žiču i starao se o keliji Svetog save u Kareji. Arhiepiskop Nikodim je upamćen i kao ličnost koja je presudno uticala na pomirenje kralja Milutina sa sinom Stefanom (Dečanskim) koga je i krunisao posle očeve smrti.

Deseti poglavar SPC upokojio se vrlo mlad, 12. maja 1324. godine, a njegove mošti počivaju u Pećkoj patrijaršiji. Uvršten je među srpske svetitelje.

DANILO DRUGI

MONAH manastira Končul, jeromonah arhiepiskopa Jevstatija drugog, iguman Hilandara, episkop banjski i humski - Danilo, bio je, od 14. septembra 1324. godine, jedanaesti i poslednji arhiepiskop Srpske crkve. Na tronu prvojerarha ostao je 13 godina, do smrti, 19. decembra 1337. Zbog svega što je učinio za srpsku crkvu, državu, književnost i graditeljstvo, arhiepiskop Danilo Drugi je proglašen svecem, a SANU ga je uvrstio među 100 najznamenitijih Srba. Njegovo književno delo, "Žitija kraljeva i arhiepiskopa srpskih", i dan-danas je važno za srpsku istoriju i njeno izučavanje.

Od 1307. do 1309. godine, dok je bio iguman Hilandara, Sveta gora i ovaj manastir, trpeli su napade katalonskih razbojničkih četa koji su se kao najamnici sukobili sa vizantijskim carem Mihailom Devetim. U tim okolnostima, iguman Danilo je bio "više ratnik, diplomata i upravnik nego monah".

Savremenici su ga opisivali kao vrlo veštog i mudrog pregovarača, i važnog saradnika kralja Milutina. Kao arhiepiskop posvetio se izgradnji novih crkava i obnavljanju starih. Pod njegovim nadzorom građen je manastir Banjska, učestvovao je i u izgradnji Visokih Dečana, a u Peći je podigao hram Bogorodice Odigitrije Putevoditeljice, sa dva mala hrama u njoj posvećena svetim Jovanu i Arseniju. Njegov lik oslikan je na jednoj fresci u Pećkoj patrijaršiji.

Arhiepiskop Danilo Drugi je sahranjen u svojoj zadužbini - Crkvi Bogorodice Odigitrije u Peći. (J. M.)