IMAM ćilim na baluk, ja ne tražim gazdaluk, već ja tražim plavog momka ki što sam devojka - pevale su trsteničke devojke još u 19. veku nadajući se da će ih vešte ruke dovesti do srećnog braka. O tom dragocenom trudu svedoči skoro nepoznata kolekcija od čak 72 ćilima, koji se čuvaju u Muzejskoj zbirci u Trsteniku.

Trstenička kolekcija ćilima, izrađivana od 1909. do sedamdesetih godina dvadesetog veka, neočekivano, nije proučavana na način na koji to zaslužuje. Etnologija se bavila centrima u Pirotu i u Vojvodini, a interesovanje nije preskočilo ni polimsko-starovlašku i kosovskometohijsku ćilimarsku školu.

- Tehnika tkanja je na teritoriji Trstenika bila poznata još u periodu neolita kome pripadaju nalazišta Blagotin (selo Poljna) i Šljivik (selo Stragari), gde su prilikom arheoloških istraživanja pronađeni kameni tegovi za razboj - otkriva kustos Jelena Vukčević, master profesor istorije, koja je istraživala ćilime trsteničkog kraja. - Ovdašnje ćilimarstvo pripada šumadijsko-moravskom ćilimarskom centru Srbije - srednje Pomoravlje. U najvećem broju, sačuvani primerci ćilima su na nivou "šarenice". Ovaj tip, sastavljen od dve ili tri pole i ukrašen motivima pruga ili "dangi", jesu - čerge, neretko sa ornamentima.

Najvažnije središte šumadijsko-moravskog ćilimarstva Srbije bio je manastir Ljubostinja, čije su monahinje bile nadaleko čuvene po veštini tkanja. Lepota izrade ćilima kraj Zapadne Morave nije promakla ni Feliksu Kanicu, koji beleži da su "ćilimovi u Trsteniku na visokoj ceni zbog gustog i mekog tkanja".

- Najkvalitetnija vuna koristila se za osnovu ćilima ili za izradu drugih finijih predmeta, a vlakno nešto slabijeg kvaliteta za potku - objašnjava sagovornica "Novosti". - Vuna se dobijala šišanjem domaćih ovaca, potom se prala i sušila i grebenala na ručnim grebenima. Posle se prela ručno ili pomoću preslice i vretena, na kraju se bojila.

PROČITAJTE JOŠ - TEPISI KAO UMETNOST: Ručno izrađuje prostirke već pola veka

U predmetnim kartonima etnološkog materijala, koji su nastajali trudom etnologa Ljubice Živković, sačuvani su i stari nazivi za boje: vrana, modra, čivitna, kafena, kestenjasta, graorasta, seda, rezedo, džangar, zejtinjava, ružičasta, boja belog vina, rumena, alena, riđa.

Iz albuma Marice Krstić, 19. vek


- Skoro svi ćilimi koji su sačuvani u etnološkoj zbirci su tkani na horizontalnom razboju, a tom tkanju su prethodili snovanje, navijanje osnove na vratilo i uvođenje osnove u niti i brdo razvoja - predočava istoričarka Jelena Vukčević. - U zbirci među najbrojnijim vrstama imamo 22 primerka tzv. čergi ili ćilima na "dange" (pruge), sa autentičnom ornamentikom od davnina, zatim 27 sa geometrijskim motivima i 22 sa floralnim i vegetabilnim ornamentima, koji se izdvajaju svojom lepotom.

Osim onih ukrašenih šarama, ružama, figurama, buketima, voćem, prava remek-dela su ćilim "na laviće", koji vlasnika štite od urokljivih očiju, i ćilim sa sivim petlićem - zaštitnikom Starih Slovena od zlih duhova. Većina ćilima je spasena od propadanja u saradnji sa stručnjacima Centralnog instituta za konzervaciju, skoro u poslednji čas.

PROČITAJTE JOŠ - UNIKATNI RUČNI RADOVI KAO DAROVI DELEGACIJAMA: "Lenkini" pokloni gostima Srbije

DUH PERSIJE U TRSTENIKU

U ORIGINALNOST trsteničke kolekcije ćilima uverio se i bračni par iz Irana, mr Solmaz Safari, koja se bavi komparativnim izučavanjem srpskog i iranskog (persijskog) ćilima i dr Saed Safari, profesor iranske književnosti na Filološkom fakultetu u Beogradu. U Trsteniku su se priključili predstavljanju kolekcije pod okriljem manifestacije Muzeji Srbije.


OD KOLEVKE PA DO GROBA

ĆILIM je prvobitno služio kao prekrivač za ležaj ili ukras za zid, čuvar toplote. Koristio se i kao prostirka za pod, odavanje počasti ili uveličavanje javnih i privatnih svečanosti. Ćilim je bio i neizostavan dekor prilikom fotografisanja važnijih porodičnih svečanosti. Značajnu ulogu imao je u običajnoj praksi: ćilimom se pokrivalo novorođenče, nosila ga je mlada kao deo miraza, a pokojnik se na onaj svet nije ispraćao bez ćilima. Brojem ćilima merila se i ekonomska moć porodice.